وبلاگ دانشجویان کارشناسی ارشد حقوق خصوصی

کتاب، شعر، نقاشی، مجسّمه، عکس ، اختراع و ... همواره بخش مهمی از میراث معنوی بشری و انتقال دهنده آن از نسلی به نسل دیگر در طول تاریخ بوده اند. موارد یاد شده ، به وجود آورنده حقی برای پدید آورندگان آنهاست که به «حقوق معنوی» شهرت دارند.

در گذر زمان ، سودجویان، نه تنها به حقوق و اموال مادی دیگران تعدّی کرده اند ، بلکه از دستبرد و سوء استفاده از حقوق معنوی دیگران نیز فروگذار نبوده اند. در این نوشتار ، می کوشیم تا پس از تعریف مالکیت معنوی و حقوق معنوی، راه های حمایت از پدیدآورندگان این بخش از میراث معنوی بشری را بیان کنیم.

پیشینه حقوق پدید آورندگان میراث فکری در اسلام

در سال های آغازین پیدایش تمدن اسلامی ، تدوین علوم اسلامی ، یک رسالت علمی و دینی بود که از سوی صاحبان علم و دین احساس می شد و اصولاً حق و حقوقی نداشت، همان طور که تعلیم علوم اسلامی نیز یک وظیفه دینی بوده و در نظر مسلمانان نخستین، گرفتن اجرت برای کتابت قرآن و حدیث و یا خرید و فروش آیات و احادیث مکتوب، مکروه بود.

نهضت ترجمه در اواخر سده دوم هجری ، همراه با طلیعه تمدن اسلامی به وجود آمد . این نهضت، دستاوردهای علمی و عقلی بسیاری در پی داشت: ترجمه میراث فکری بشری از جمله متون گوناگون یونانی، ایرانی، هندی از یک سو و ترجمه متون فرهنگی و عقاید عامیانه ملل مغلوب از دیگر سو، جنبش فرهنگی جدیدی به وجود آورد، و علوم مختلفی در فرهنگ اسلامی به وجود آمد و هر دانش ، شاخه های بسیاری یافت و کتاب های خاص خود را پدید آورد.

مؤلف ، نوشته اش را به ناشر می فروخت و یا می سپرد که آن را تکثیر و جلد کند، و به فروش رسانَد و نظارت می نمود تا کتاب از تحریفْ مصون بماند.

بنا بر این ، در صدر اسلام نیز تکثیر کننده ، با جلب رضایت مؤلف به تکثیر اثر او می پرداخت و حتی در مواردی توسط خلفا ، مستلزم تشویق و نفع مادی بوده است.1

مالکیت معنوی

مالکیت معنوی یک مفهوم حقوقی است که بر اساس آن ، چگونگی حمایت از محصولات و میراث فکری بشر تعیین شده است. حقوق مالکیت معنوی از دو رکن «مالکیت صنعتی» و «مالکیت ادبی - هنری» تشکیل شده است. مالکیت معنوی از یک سو به حمایت از پدیدآورنده یک اثر می پردازد و از طرف دیگر ، با تشویق او به وی این اطمینان را می بخشد که با آسودگی، آثار بهتری عرضه کند و جامعه هم با اعتماد به اصالت آثار، از فواید مالکیت معنوی ، بهره مند می شود. مالکیت معنوی، هر چند موضوع آن بخشی از میراث معنوی شامل ابتکارها و تراوش های ذهنی انسان است، دارای ارزش مادی نیز هست. به همین جهت ، جزو گروهی از اموال به حساب می آید، و شامل حق مؤلف، حق اختراع، حق بر علائم تجارتی و صنعتی و حق بر اسرار تجارتی است .

مالکیت ادبی - هنری

مالکیت ادبی و هنری ، یکی از بخش های تشکیل دهنده مالکیت معنوی است که در آن از گونه های میراث ادبی و هنری مثل : کتاب، مقاله، رساله، نمایش نامه، شعر، ترانه ، سرود، آثار سینمایی، نقاشی، پیکره، عکاسی ، و... و حمایت از پدیدآورندگان آنها بحث می شود.

حقّ مؤلّف ، یک حقّ مالی، غیرمادی و انحصاری است که توسط قانون گذار به پدیدآورنده اثر ادبی و هنری اصیل و ابتکاری، جهت استفاده از منافع مالی آن و جلوگیری از هرگونه سوءاستفاده اعطا می گردد.

حقوق مادی و معنوی پدیدآورندگان

مالکیت ادبی و هنری، منتهی به حقوقی برای پدیدآورندگانِ اثر می گردد که این حقوق ، به مادی و معنوی تقسیم می شوند و هر کدام ویژگی هایی دارند. ویژگی های حق مادی، قابل انتقال بودن و موقّت بودن است. در مورد قابل انتقال بودن ماده پنج قانون حمایت از مؤلّفان ، مقرر می کند: «پدیدآورنده اثرهای مورد حمایت این قانون می تواند استفاده از حقوق مادی خود را در کلیه موارد از جمله موارد زیر به غیر ، واگذار کند:

1 . تهیه فیلم های سینمایی و تلویزیونی و مانند آن ؛

2 . نمایش صحنه ای مانند تأتر و نمایش های دیگر ؛

3 . ضبط تصویری یا صوتی اثر بر روی نوار یا هر وسیله دیگر ؛

4 . پخش از رادیو و تلویزیون و وسایل دیگر ؛

5 . ترجمه و تکثیر از راه چاپ و نقاشی و عکاسی و قالب ریزی و مانند آن ؛

6 . استفاده از اثر در کارهای علمی ، ادبی ، صنعتی ، هنری و تبلیغاتی.

حقوق معنوی، مزایایی قانونی و غیرمادّی و مربوط به شخصیت پدیدآورنده یک اثر فکری است که به موجب آن، وی برای همیشه از یک دسته حقوق خاص برخوردار است که از آن به عنوان «حقوق اخلاقی» نیز یاد شده است. حق معنوی، در میراث ادبیات کهن ایران نیز از سوی نویسندگان و شاعران، مورد توجه قرار داشته است. از جمله فردوسی ، بارها در شاه نامه، به بهره گیری از دهقان دانشوری که دست کم چهارصد سال پیش از او، داستان هایی کهن را در مجموعه ای به نام «خُدای نامه» به نثر، گردآورده، اشاره نموده و به این روش، حقّ اخلاقی وی را پاس داشته است:

یکی نامه بُد از گه باستان

فراوان بُدی اندر آن داستان

پراکنده در دست هر موبدی

از او بهره ای برده هر بخردی

یکی پهلوان بود، دهقان نژاد

دلیر و بزرگ و خردمند و راد .2

سازمان جهانی مالکیت

علی رغم این که حمایت از حقوق مالکیت فکری، از پدیده های کهن جوامع انسانی است ، امّا باید به خاطر داشت که این حقوق، عمدتاً مورد حمایت قوای حاکمه جوامع کهن نبوده است. حمایت از این حقوق، وقتی مورد پیگیری قرار گرفت که زمینه سوءاستفاده از این حقوق، بیشتر فراهم شد و شروع این دوران را می توان به دوران اختراع صنعت چاپ توسط گوتنبرگ در دهه 1440م ، نسبت داد که در پی آن، زمینه های تجاوز به آثار علمی، ادبی و هنری نیز فراهم شد.

نیاز به حمایت جدّی بین المللی از مالکیت فکری ، زمانی آشکارتر شد که خارجیان از حضور در نمایشگاه بین المللی اختراعات در وین در سال 1873م، خودداری کردند؛ چون از این بابت که امکان داشت، ایده هایشان به سرقت برود و در سایر کشورها در تجارت ، مورد بهره برداری قرار بگیرد، شدیداً نگران بودند.

سازمان جهانی مالکیت معنوی در سال 1970م ، تأسیس شد و در سال 1974 م ، به عنوان یکی از آژانس های تخصّصی سازمان ملل متحد درآمد. اهداف این سازمان در چارچوب تأمین حمایت از میراث فکری در سراسر دنیا، با همکاری میان 178 کشور عضو، و تضمین همکاری اجرایی و اداری بین اتحادیه هایِ تأسیس یافته است .3

اکثر کشورهای جهان ، عضو سازمان تجارت جهانی «W.T.O» هستند و یکی از موارد مهمی که در تعامل بین کشورهای عضو وجود دارد، قانون «کُپی رایت» است. عدم عضویت ایران در این سازمان، زیان های بسیاری داشت که در زیر ، یک نمونه ذکر می شود: تا چند ماه پیش که هنوز ایران، عضو سازمان تجارت جهانی «W.T.O» نبود، ایران برای جلوگیری از سوءاستفاده از هر اثری که شامل قانون کپی رایت می شود، مجبور بود تا آن اثرها (مثلاً اختراعات یا اکتشافات) را در کشورهای مختلف به ثبت برساند و این امر، هزینه های بسیاری را به کشور تحمیل می کرد؛ زیرا آن کشورها در مقابل ایران ، هیچ تعهّدی نداشتند.

متأسفانه در ایران ، بسیاری از حقوق معنوی به راحتی نقض می شود، به عنوان نمونه ، بعضی افراد بعد از استفاده از منابع علمی، حتی بدون کوچک ترین اشاره ای به منبع اصلی و نویسنده آن، محصول علمی تولیدی را به نام خود ارائه می دهند یا آن را در کشور دیگری به نام خود ثبت می کنند.

یکی از علت های این امر، عدم قُبح این کار در کشور ماست، در حالی که در بعضی موارد، این نوع سرقت ، به مراتب ، بدتر از سرقت مادّی است، مثلاً محقّقی را در نظر بگیرید که سال های طولانی، سرمایه و عمر خود را برای تولید یک اثر ارزشمند علمی (مقاله، کتاب، دستگاه، روش، مادّه، و...)، صرف کرده است و درست قبل از ثبت و انتشار آن (و بهره گیری از منافع آن)، فردی دیگر از آن سوءاستفاده کند. حال ، تصوّر کنید چه زیان غیرقابل جبرانی به آن محقّق وارد خواهد شد !

امّا بسیاری از نقض کنندگان حقوقِ پدیدآورندگان، مجرمان حرفه ای نیستند و معمولاً ناآگاهی از قوانین و بسترهای اجتماعی و حرفه ای، آنان را به ارتکاب این جرایم سوق می دهد ؛ به همین دلیل هم ، مجازات ها از شدّت کمتری در ایران برخوردار است. به امید روزی که تمامی افراد جامعه ، به حقوق یکدیگر احترام بگذارند!

1 . حقوق کیفری مالکیت ادبی و هنری، ساناز الستی، تهران : میزان، 1383، ص 20 .

2 . حقوق آفرینش های فکری، حمید آیتی، نشر حقوقدان، 1375، ص 134.

3 . حمایت از مالکیت فکری در سازمان جهانی تجارت و حقوق ایران، امیر ساعد وکیل، مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1383، ص 119.