وبلاگ دانشجویان کارشناسی ارشد حقوق خصوصی

نگاه اجمالی به حقوق مالکیت فکری

(منابع، شاخه ها و ویژگی ها)

اسماعیل حکیمی

چکیده

حقوق مالکیت فکری به دلیل نقش اصلی آن در توسعه صنعت و ارتقا و انتقال تکنولوژی مورد اقبال کشورها قرار گرفته و رشد سریع و چشمگیری داشته است، اما برای افغانستان همچنان ناشناخته مانده است. افغانستان برای جلب سرمایه‌های خارجی و دستیابی به رشد و توسعه ناگزیر از اقدامات جدیدی در راستای شناسایی این حقوق و تمهید اجرای آن می‌باشد. شناسایی این حقوق هرچند به ظاهر و در شرایط فعلی غیر ضروری و حتا به نظر بعضی‌ها مضر تلقی می‌گردد، ولی تنها راهی است برای اطمینان دادن به صاحبان سرمایه و صنعت و جذب و انتقال آن به کشور. تا زمانی که صاحبان سرمایه و صنعت مطمين نشوند که محصولات شان امنیت ندارد و به انحای مختلف سرقت می‌شود، چه در اثر بی ثباتی و چه به دلیل عدم شناسایی، هیچگاه حاضر به سرمایه گذاری در کشور نخواهند شد. به همین دلیل، این نوشتار با یک نگاه اجمالی به حقوق مالکیت فکری و به بیان تعریف، منابع بین‌المللی و شاخه‌های آن و اوصاف و مصادیق آنها می‌پردازد .

واژگان کلیدی: حقوق مالکیت فکری، مالکیت صنعتی، مالکیت ادبی و هنری، حق مالی و حق معنوی .

مقدمه

حقوق مالکیت فکری یک رشته میان رشته، شاد و پرجاذبه‌ای است که به دلیل رشد فزاینده صنعت و ارتباطات و در نتیجه، تبدیل شدن جهان به یک دهکده جهانی، مورد اقبال و توجه روز افزون جامعه جهانی قرار گرفته و روز به روز بر گستره و اهمیت آن افزایش می‌یابد. در این زمینه، اسناد بین‌المللی زیادی در قالب کنوانسیون، پروتکل و موافقتنامه منعقد شده و دولت‌ها در موضوعات و بخش‌های مختلف این حقوق به وضع قوانین، استراتژی و پالیسی لازم مبادرت ورزیده‌اند. اما با تأسف در افغانستان تاکنون زمینه‌ای برای توجه به حقوق مالکیت‌های فکری فراهم نشده و افغانستان در اين زمينه همچون تمامی زمینه‌های دیگر، در انتهای لیست کشورهای عقب مانده جهان قرار دارد. کارنامه افغانستان در این بخش همچنان خالی و کارنشده مانده و تا به حال صرفاً دو کار کوچک انجام شده است؛ یکی وضع قانون علایم تجاری چند دهه قبل و دیگری الحاق به کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو) در سال 1384 و ظاهراً تاکنون، با گذشت بیش از 40 سال از وضع قانون مزبور و با وجود تحولات زیاد و گسترده در زمینه صنعت و تجارت در سایر کشورها، هیچ تغییر و اصلاحی در آن صورت نگرفته و مضامین آن به روز نشده است. همچنین، در زمینه تصویب کنوانسیون نیز احتمالاً جز امضا هیچ کار دیگری هم صورت نگرفته است. چنانچه در سایت سازمان جهانی مالکیت معنوی (وایپو) جز نام افغانستان از سایر اقدامات و فعالیت‌های دولتمردان این کشور اثری نیست. البته در این اواخر، قرار گزارش‌ها، در سميناري كه توسط وايپو در ژنف برگزار شد تصميم به ايجاد دفتري مشترك مالكيت‌هاي فكري در كابل گرفته شده است تا به عنوان رابط افغانستان و سازمان وايپو عمل نمايد و همین طور، زمزمه می‌شود که در آینده نزدیک بسته‌ای از قوانین تجاری در حدود 12 قانون از جمله قانون کاپی رایت به تصویب خواهد رسید .

حقوق مالكيت‌هاي فكري از دو جهت برای افغانستان حایز اهميت است: اول به خاطر حمايت از آثار فكري در داخل كه هر چند در كوتاه مدت و در شرايط فعلي كم اهميت جلوه مي‌نمايد ولي در درازمدت و با برقراري امنيت و تحقق توسعه در كشور اهميت فراوان خواهد يافت. لذا هر چه زودتر برای رسیدن به آن مرحله تمهیدات لازم به عمل آید. اهميت دوم اين حقوق در جلب اطمینان جهت انتقال تکنولوژی و جذب سرمايه‌های خارجیان يا افغان‌هاي مقيم خارج است. بدین طریق، به آنها اطمينان داده مي‌شود که از آفرينش‌ها و آثار شان در افغانستان حمايت مي‌شود و در نتیجه، زمينه رشد و ترقي كشور بیش تر از پیش فراهم مي‌گردد .

هدف اين نوشتار، ارائه یک ارزیابی كلي از حقوق مالكيت‌هاي فكري، با رویکرد اطلاع رسانی و نه صرفاً نوآوری، مي باشد تا ضمن آگاهي بخشي اجمالی، زمينه توجه نويسندگان و حقوقدانان افغانی را به اين رشته جدید جلب نماید. روش کار این نوشتار ارزیابی حقوق مالکیت فکری در چوکات اسناد بین‌المللی و احیاناً قوانین برخی کشورها می‌باشد؛ اما از آنجا که هنوز قانونی در افغانستان در زمینه حقوق مالکیت‌های فکری وجود ندارد، بحث تطبیقی با حقوق و قانون افغانستان فعلاً جایی ندارد .

گفتار اول- مفهوم و محتوای مالکیت فکری

اسم گذاری‌ها در زمینه این رشته حقوقی متفاوت است. بعضی به «مالکیت معنوی» تمایل دارند، ولی بعضی «مالکیت فکری» را موجه تر می‌بینند . عرب‌ها نیز «ملکیة الفکریة» اطلاق می‌کنند.  در انگلیسی به (Intellectual Property Rights) یاد می‌شود. کلمه حقوق در اینجا جمع حق و معادل (Rights) می‌باشد، نه به معنای قواعد الزام آوري که معادل (Law) است .

تعریف

مالکیت فکری، به طور بسیار گسترده، عبارت است از حقوق قانونی که از فعالیت فکری در زمینه‌های صنعتی، علمی، ادبی و هنری ناشی می‌شود.  به عبارت دیگر، حقوق مالکیت فکری مجموعه امتیازات و اختیاراتی است که عرف یا قانونگذار برای صاحبان آثار و محصولات فکری به رسمیت شناخته است و به موجب آن، انواع تصرفات و انتفاعات را در موضوع آثار خود می‌توانند بنمایند .

به طور کلی، هدف حقوق مالکیت فکری حمایت از پدیدآورندگان یا سایر تولیدکنندگان محصولات و خدمات فکری از طریق اعطای حقوق محدود و خاص جهت کنترل استفاده از آن محصولات می‌باشد .

مجموعه اختیارات و امتیازات به طور کل به دو دسته حقوق تقسیم می‌شود :

1.         حقوق و امتیازات معنوی و اخلاقی که مربوط به سرنوشت اثر و هویت اثر است، مثلاً به نام چه کسی چاپ شود و محتوایش را چه کسی تعیین نماید و ...

2.         حقوق و امتیازات مادی یا اقتصادی که به صاحب اثر مجال می‌دهد تا از اثر خودش انتفاع ببرد و فایده اقتصادی و مالی اثر متعلق به صاحب اثر می‌باشد .

گفتار دوم- شاخه‌های حقوق مالکیت فکری

مالکیت فکری، به طور سنتی، به دو شاخة «مالکیت صنعتی»  و «مالکیت ادبی هنری یا کاپی رایت»  تقسیم می‌شود. هر شاخه نیز موضوعات مختلفی را شامل می‌گردد. کنوانسیون تأسیس سازمان جهانی مالکیت فکری  در ماده 2 بند (viii) ليستی از موضوعات حقوق مالکیت فکری را ارائه می‌نماید که می‌توان به قرار ذیل دسته بندی کرد :

الف) موضوعات حقوق مالکیت علمی، ادبی و هنری یا کپی رایت :

1-         آثار علمی و ادبی شفاهی (، اشعار، کنفرانس‌ها، خطابه‌ها، نطق‌ها، و دفاعیات وکلا و...) و نوشته (کتب، مجلات، جزوات و... هر چیز مکتوب). آثار نوشته یا آثار اصلی است یا نوشتۀ تبدیلی یا اشتقاقی که منظور ترجمه، اقتباس و تلخیص می‌باشد.  قوانین برخی کشورها صراحتاً آثار شفاهی را مورد حمایت قانون قرارداده است،  اما برخی دیگر فقط به آثار نوشته اکتفا کرده است و آثار شفاهی را صراحتاً مشمول حمایت قانون قرار نداده است و در نتیجه در این خصوص تبعیض ناروا روا داشته است؛

2-         آثار صوتی یا سمعی (ترانه‌ها، منقبت‌ها و مداحی‌ها و ...) و تصویری یا بصری (فلم، تیاتر و...) از طریق رادیو، تلویزیون، تیاتر و سینما؛

3-         آثار تزئيني، نمایشی و تجسمی (انواع طرح‌های فرش، گلیم، جاجیم، عکاسی، معماری، صنایع دستی، پیکرتراشی، خوشنویسی و...) یعنی مفاهیمی که توسط عناصر بصری مانند، خط، سطح، شکل، رنگ، بافت و غیره ابراز می‌گردند و از طریق هنرهای تجسمی قابل درک و دریافت می‌باشند؛

4-         آثار کامپیوتری که در محیط کامپیوتری تولید می‌شو؛

5-         آثار ترکیبی، منظور از اثر ترکیبی اثری است دارای ظاهر واحد که در واقع از تنظیم، چینش، کنارهم گذاشتن و آمیختن مبتکرانۀ چند اثر ادبی و هنری به وجود می‌آید. مانند ترجمه‌ای که پژوهش‌ها و نظرات شخصی مترجم نیز به آن افزوده شده باشد یا تصاویری که روی یک اثر موسیقی گذاشته شده باشد، در مجموع، اثر ترکیبی به شمار می‌روند. این اثر جدید هویتی مستقل از اجزای خود دارد و جلوه‌ای از ابتکار خالق آن است، مورد حمایت قانون نیز قرار می‌گیرد .

ب) موضوعات حقوق مالکیت صنعتی و تجاری :

1-         اختراعات؛  

2-         طرح‌های صنعتی؛

3-         علایم و نام‌های تجاری؛  

4-         نشانه‌های مبادی جغرافیائی؛

5-         طرح‌های ساخت مدارهای یکپارچه؛  

6-         اطلاعات افشا نشده یا اسرار تجاری؛

7-         حمایت در برابر رویه‌های غیر منصفانه .

ج) موضوعات حقوق مرتبط یا جانبی :

1-         آثار اجرائی مثل انواع رقص‌ها، آوازها، دکلمه‌ها، تمثیل‌ها و برنامه‌های سرگرمی و روضه خوانی و مداحی؛

2-         صفحات صوتی که اجرای یک کار هنری را ضبط می‌نماید؛

3-         تولیدات سازمان‌های پخش صدا و تصویر .

گفتار سوم- جایگاه حقوق مالکیت فکری در حقوق بین‌الملل

حقوق مالکیت فکری محصور در حقوق داخلی نمانده و محدود به مرزهای جغرافیائی نمی‌شود. دلیلش این است که مثل کالا پایگاه مادی ندارد و به راحتي منتقل می‌شود. مثل اینکه علامت تجاری سونی ابتدا در کشور الف و بعد در کشور ب ثبت می‌شود و یا حتا ممکن است ثبت بین‌المللی شود. با این ثبت مانع از سوء استفاده و تجاوز دیگران به آن می‌شود. در سطح بین‌المللی، بیش از 200 سند در زمینه حقوق مالکیت فکری وجود دارد که به دو دسته کلی اسناد ماهوی و شکلی قابل تقسیم می‌باشد .

مبحث اول- اسناد ماهوی

الف) اسناد در حوزه مالکیت صنعتی

1-         کنوانسیون پاریس که در سال 1883 منعقد گردید و تاکنون بارها مورد اصلاح واقع شده است: در 1900 در بروکسل، در 1911 در واشنگتن، در 1925 در لاهه، در 1934 در لندن، در 1958 در لیسبون، در 1967 در استکهلم و نهایتاً در 28 سیپتمبر 1979، بیش از 150 کشور در آن عضو شده اند .

2-         کنوانسیون 1989 واشنگتن .

3-         موافقتنامه 1994 تریپس که برای عضویت در سازمان تجارت جهانی باید این سند پذیرفته شود؛ با پذیرش این سند دو کنوانسیون فوق الذکر به طور اتوماتیک پذیرفته می‌شود. این سه سند، مهم ترین اسناد بین‌المللی در این بخش می‌باشد .

ب) اسناد بین‌المللی در حوزه مالکیت‌های ادبی و هنری

1-         کنوانسیون برن  نخستین قرارداد بین‌المللی است که در 9 سیپتمبر1886در شهر برن سویس براي حمايت از حقوق ادبي و هنري منعقد شد و بارها مورد تجدید نظر واقع شده است؛ در 1986 در پاریس، در 1908 در برلین، در 1914 در برن، در 1928 در رم، در 1948 در بروکسل، 1967 در استکهلم، در 1971 در پاریس و در 28 سیپتمبر 1989 .

2-         کنوانسیون روم یا کنوانسیون حمایت از اجراکنندگان، تولیدکنندگان آثار صوتی و سازمان‌های پخش برنامه مصوب سال1961 .

3-         موافقتنامه راجع به جنبه‌های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت فکری منعقده در سال 1994 یا تریپس . 

4-         کنوانسیون جهانی کپی رایت معروف به «WCT» که در سال 1952 توسط یونسکو طرح شده و در سال 1971 اصلاح شده است .

5-         قرارداد کاپی رایت وایپو منعقده سال 1996 .

مبحث دوم- اسناد شکلی

در حوزه مالکیت‌های ادبی و هنری اسناد شکلی وجود ندارد. زیرا شرط رعایت این حقوق به ثبت رسیدن نیست بلکه به صرف ایجاد باید مورد حمایت قرار گیرد. اما در مالکیت صنعتی مهم ترین شرط حمایت از آن ثبت شدن آن است. برخی کنوانسیون‌ها ثبت را تسهیل می‌نماید .

1-         قرارداد مربوط به همکاری‌های ثبت اختراع؛

2-         موافقتنامه مادرید و پروتکل مادرید؛

3-         کنوانسیون‌هاگ .

برای مطالعه بیشتر در زمینه اسناد بین‌المللی و کتب و مقالات مربوطه به سایت‌های انترنتی ذیل مراجعه شود که منابع و مطالب خوبی در این زمینه دارد :

•           سازمان جهانی مالکیت فکری (وایپو)  که انواع اسناد، قوانین کشورها، کتاب و مقاله در زمینه مالکیت فکری دارد، از جمله دو کتاب مهم ذیل که به صورت رایگان در دسترس عموم قرار دارد :

1.         WIPO Intellectual Property Hand Book: Law, Use and Policy 2004

فصل دوم این کتاب تمامی مباحث مالکیت معنوی را یکجا آورده است .

2.         Intellectual Property Law by: Bentley and Shareman

•           سازمان تجارت جهانی

•           یونسکو

•           سازمان تغذیه جهانی

•           اداره ثبت اختراعات اروپایی اطلاعات و رویه‌های قضایی و اداری زیادی دارد، از جمله کنوانسیون حمایت از اختراعات اروپایی .

•           سایت UPOV= در حوزه کشاورزی و ارقام و گونه‌های گیاهی .

گفتار چهارم- ویژگی‌ها و اوصاف مالکیت فکری

آیا مالکیت فکری اوصاف و ویژگی‌های حقوق اموال یا سایر حقوق را دارد یا اوصاف خاص دارد؟ برای شناسائی این مسئله باید دو دسته حقوق مادی یا اقتصادی و حقوق معنوی یا اخلاقی تفکیک شود. حقوق مادی هم در مالکیت صنعتی مطرح شده و مقرراتی را به خود اختصاص داده و هم در مالکیت ادبی و هنری. اما حقوق معنوی هرچند در مالکیت صنعتی نیز قابل طرح است ولی به لحاظ حقوقی، رویه قانونگذاران و رویه عرفی، توجه اصلی معطوف به حقوق مادی بوده است .

مبحث اول- اوصاف حق مالی یا اقتصادی

حق مالی عبارت است از حق بهره برداری انحصاری ناشی از تکثیر یا نمایش یا عرضۀ عمومی اثر که در بردارندۀ منافع مالی است.  حق مالی، مادی یا اقتصادی از ویژگی قابلیت انتقال، محدودیت زمانی، محدودیت مکانی و قابلیت اسقاط یا اعراض (در برخی موارد) می‌باشد .

بند یک. ویژگی قابلیت انتقال یا واگذاری

مال فکری مثل علامت تجاری یا دانش فنی (Technology) خصوصیت تکثیری دارد، یعنی در آن واحد و بدون تغییر در سراسر جهان قابل تکثیر و استفاده است. برخلاف مالکیت مادی که استفاده هم زمان ممکن نیست و صاحب آن نمی‌تواند در حالی که خودش بهره برداری شخصی می‌نماید آن را در اختیار دیگران نیز قرار دهد. بنابراین، در مالکیت فکری بهره برداری یا شخصی است یا بهره برداری حقوقی که با حفظ منبع (Resource) به دیگران واگذار نماید. در مالکیت فکری فقط از بهره برداری حقوقی و واگذاری به غیر بحث می‌شود و بهره برداری شخصی موضوع مالکیت فکری نیست .

الف- انواع واگذاری

1-         واگذاری قهری

واگذاری قهری چهار جلوه دارد :

1-1- از طریق ارث که دارایی فکری به ورثه منتقل می‌شود؛

2-1- فروش و انتقال اجباری به حکم مقامات قضائی، مثلا شرکت ورشکست می‌شود و بخشی از دارایی‌های شرکت ممکن است دارایی فکری باشد که به طلبکاران منتقل می‌شود؛

3-1- مصادره و ملی کردن دارایی‌ها؛

4-1- صدور مجوز‌های اجباری .

باوجود پذیرش حقوق مالکیت فکری، قوانین داخلی تحت شرایط خاصی به دولت‌ها اجازه می‌دهند که در چارچوب مقررات برخلاف رغبت مالکان مجوز بهره برداری به اشخاص ثالث صادر نماید؛ مثلاً در حوزه دوا و درمان مالک مجوز قراردادی نمی‌دهد و بازار به دوا نیاز دارد، دولت مستقیماً دخالت نموده برای دیگران مجوز صادر می‌نماید. در این چارچوب حق استفاده از مال فکری بدون رضایت مالک آن به ثالث داده شده است. صدور مجوز اجباری در کشورهای در حال توسعه بیشتر مطرح است و دولت‌ها با انحصارگری شرکت‌ها از این طریق مبارزه می‌کند .

2- واگذاری قراردادی

واگذاری قراردادی یعنی اینکه، مالک به میل و رغبت خود استفاده از مال فکری‌اش را به دیگری منتقل نماید. این نحوه واگذاری به دو صورت ممکن است :

1-2- انتقال از طریق قالب‌های سنتی حقوق مدنی مثلاً از طریق بیع، اجاره یا انتفاع که مشکلاتی دارد و معمولاً قوانین داخلی قالب‌های سنتی را کافی ندانسته اند و سراغ قالب‌های جدید رفته اند؛

2-2- انتقال از طریق قالب‌های جدید .

در معاملات مالکیت فکری دو هدف وجود دارد: یکی اینکه واگذاری کامل دارائی فکری به دیگری بدون حفظ آن در نزد خود، دیگری حفظ دارائی در نزد خود و اعطای اجازه بهره برداری به دیگری که رایج ترین نوع آن، قرارداد لیسانس می‌باشد. در واگذاری کامل با واگذاری کلیه حقوق، ارتباط میان کالا و صاحب حق قطع می‌شود، اما در واگذاری‌های جزئی یا صدور مجوز صاحب حق یک نوع نظارت دارد و فعالیت را کنترل نموده و فایده دهی را در آن حفظ می‌نماید .

بهره برداری حقوقی از دارائی‌های فکری اشکال مختلفی دارد: قرارداد واگذاری، قرارداد لیسانس، قرارداد فرانچایز، قرارداد دیستریبیوتر، قرارداد انتقال دانش فنی، قرارداد بی او تی، قرارداد ترن کی و قرارداد جوینت ویچر.  هر کدام این قرارداد ویژگی‌ها و امتیازات خاص خود را دارد و هر کدام برای یک نوع بهره برداری می‌باشد .

انتقال باید توسط یک مرجع رسمی و با تشریفات خاص و اسناد خاص صورت گیرد و دولت در کل یک نوع نظارت و اشراف بر واگذاری‌ها دارد. حتا در قوانین برخی کشورها تصریح می‌کند که واگذاری باید طی یک سند کتبی انجام شود و صاحب اثر خود یا نماینده صاحب صلاحیتش آن را امضا نماید. در بند 1 ماده 19 قانون کاپی رایت هند مقرر می‌دارد که: «واگذاری کاپی رایت یک اثری تنها زمانی معتبر است که به صورت نوشته باشد و به امضای واگذار کننده یا نماینده با صلاحیتش رسیده باشد .»

بند دو- ویژگی محدودیت زمانی

حقوق مادی پدیدآورنده به مدت نامحدود ادامه ندارد بلکه موقتی است و توسط قانونگذار تعیین می‌شود که از کشوری به کشور دیگر فرق می‌کند. البته در سال‌های اخیر گرایش به طولانی تر کردن این مدت حمایت است  موقتی بودن این حق به این دلیل است که اثر فکری در محیط متعلق به عموم، با امکانات عامه و برای استفاده عموم پدید آمده است و اثر باقیمانده به مرور جزء دارایی فکری و معنوی جامعه می‌گردد و از ملکیت خصوصی خارج شده به ملکیت عامه در می‌آید. پس از مدت محدود استفاده مادی از اثر توسط صاحب اثر یا بازماندگانش، به موضوع حق عامه تبدیل می‌شود تا همگان بتوانند از آن برخوردار گردند .

بند سه- ویژگی سوم محدودیت مکانی

محدودیت مکانی تقریباً در تمامی شاخه‌های مالکیت فکری وجود دارد. مالکیت‌های صنعتی اعم از علایم، اختراعات و طرح‌های صنعتی، در صورتی قابل حمایت است که در یک دفتر رسمی در هر کشور به طور جداگانه طبق مقررات آن کشور درخواست ثبت شود و سندی در آن خصوص صادر شود و قوانین ملی هم دقیقاً رعایت شده باشد. مالکیت‌های ادبی و هنری نیز زمانی مورد حمایت قرار گیرد که مطابق معیار خاص هر کشور ثبت شده باشد. هر کشور ممکن است طبق یکی از این معیارها از اموال ادبی و هنری حمایت نماید :

1-         معیار سرزمینی که در هر سرزمین که برای بار اول نشر شده قابل حمایت است؛

2-         معیار تابعیت که اثار اتباع مورد حمایت است ولو در خارج خلق شده باشد؛

3-         نشر همزمان یعنی که ابتدا در کشور الف و بعد از یک ماه در کشور ب نشر شود، فقط در کشور الف مورد حمایت قرار می‌گیرد؛

4-         نشر با زمان نزدیک مثلا دو ماه فاصله .

باوجود محدودیت مکانی در قوانین کشورها، ولی گرایش جهانی به سمت کاهش این محدودیت مکانی است. در حوزه مالکیت صنعتی و تجاری شاهد ظهور و توسعه کنوانسیون‌ها و پیمان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی نظیر کنوانسیون همکاری مشترک ثبت بین‌المللی اختراعات یا پی سی تی، موافقتنامه مادرید و کنوانسیون اروپایی ثبت اختراعات از شدت اجرای این محدودیت کاسته است. همچنین ظهور سازمان تجارت جهانی و شرط قبول موافقتنامه تریپس برای عضویت در این سازمان تقریباً این خصیصه را در حوزه مالکیت ادبی و هنری ازبین برده است، زیرا به موجب دو اصل مهم رفتار ملی و رفتار کاملة الوداد تمامی دولت‌ها را مؤظف به حمایت قانونی از آثار اتباع خارجی همانند شهروندان شان می‌نماید . 

بند چهار- ویژگی چهارم: اعراض و اسقاط

حق مادی بر دارایی فکری قابل اعراض یا اسقاط است. اعراض در اموال و اسقاط در حقوق است .

مبحث دوم- اوصاف حق معنوی یا اخلاقی

حقوق معنوی و اخلاقی معمولاً در حوزه مالکیت ادبی وهنری و نیز حقوق مرتبط مطرح است و در حوزه مالکیت حقوق صنعتی و تجاری کمتر مطرح می‌شود. حقوق معنوی و اخلاقی، بر عکس حقوق مالی و اقتصادی، قابل انتقال نیست. هدف و طبیعت این حقوق اقتضا می‌کند که مانند سایر حقوق مربوط به شخصیت انسان غیر قابل انتقال و خارج از قلمرو معامله باشد.  همچنین حقوق معنوی و اخلاقی محدودیت زمانی و مکانی ندارد کسی که کتابی می‌نویسد به نام اوست و در کشور دیگر یا پس از مرگ نویسنده نمی‌توان آن کتاب را به نام کسی دیگر چاپ نمود. در اینجا حقوق معنوی فقط در دارایی‌های ادبی و هنری بررسی می‌شود که در اسناد بین‌المللی ذیل به آن پرداخته شده است :

1-         حقوق معنوی و اخلاقی در اسناد بین‌المللی

-           کنوانسیون برن،

-           کنوانسیون جهانی یونسکو راجع به کاپی رایت،

-           کنوانسیون روم .

اما موافقتنامه تریپس که یک سند تجاری است و هدفش فقط ابعاد تجاری مالکیت‌های فکری بوده، فقط به حقوق تجاری و اقتصادی پرداخته است و الزامی برای حقوق معنوی مقرر نکرده است .

مبحث سوم: مقایسه حق مالی و حق معنوی

در ارزیابی و مقایسه این دو حق با همدیگر می‌توان گفت که این دو حق از جهاتی با همدیگر متفاوتند. یکی از حیث ماهیت حقوقی؛ زیرا حق مالی یک حق اقتصادی قابل معامله و انتقال است ولی حق معنوی وضعیتی است که قانونگذار آن را به وجود آورده و وسیلۀ اجرای حق مالی است. لذا قابل انتقال و اسقاط نیست. دیگر اینکه از نظر مبنا این دو حق تفاوت دارند. مبنای شناسائی حق مالی احترام به اموال دیگران است، در حالی که حرمت حق معنوی بر مبنای حرمت انسان و شخصیت او توجیه می‌شود. سوم اینکه از حیث آثار نیز اختلاف دارند. چونکه از آثار حق مالی قابلیت انتقال و معامله است و در قالب عقود و سایر اسباب قانونی به غیر صاحب اثر انتقال می‌یابد. اما حق معنوی برای حفظ حرمت و شخصیت پدیدآورنده است. لذا می‌توان نتیجه گرفت که این دو حقوق مستقل و قايم به ذات بوده و دارای آثار و احکام و ضمانت اجراهای متفاوت می‌باشد .

گفتار پنجم: مصادیق حقوق مالی و معنوی در دارایی‌های ادبی و هنری

در اینجا به بررسی حقوق مالی و معنوی در حقوق ادبی و هنری به طور جداگانه می‌پردازیم .

بند 1- مصادیق حق مادی

1-         حق نشر اثر برای اولین بار

نشر و تکثیر عبارت است از هر عملی که منجر به ساختن یا تهیه نمونه‌های دیگری از اثر اصلی می‌شود؛ از جلمه روابط مکانیکی بر روی نوارهای صوتی، صفحات موسیقی، چاپ و افست کتاب، عکاسی، قالب ریزی، تهیه نگاتیو فلم‌های سینمایی، انتقال بر روی دیستک یا سی دی‌های کامپیوتری .

2-         عرضه و اجرای اثر بازتولید شده در بازار

«عرضه» به معنای در دسترس قرار دادن یا نمایش دادن یک اثر شنیداری یا دیداری برای عموم و «اجرا» به معنای نمایش زنده و مستقیم اثر برای عده‌ای است. این دو اصطلاح معمولاً در مورد آثار نمایشی و موسیقی به کار می‌رود . 

3-         حق بازتولید و تکثیر اثر و منع دیگران از تولید اثر

این حق اساسی ترین حق است که به موجب کاپی رایت به رسمیت شناخته شده است. صاحب اثر می‌تواند به هر شکلی که خودش می‌خواهد تکثیر و عرضه نماید و دیگران را منع نماید.  مثلاً مطلبی را می‌خواهد به صورت چاپی به عموم عرضه نماید یا توسط سی دی .

4-         تبدیل و بازتولید اثر از طریق اقتباس، تلخیص و ترجمه

اقتباس  عموماً به معنای تغییر یک اثر از یک نوع به نوع دیگر است مثل اینکه از کتاب داستان فلمنامه تهیه شود .

ترجمه که به معنای بیان اثر به زبانی غیر از زبان اصلی آن است، حق صاحب اثر است، نخست از این نظر که وی بهتر از هر کسی دیگر واقف به متن و مضمون ترجمه است و ثانیا اینکه ترجمه نیز یک منفعت مادی است و خود نویسنده. در کسب این منافع از دیگران سزاوار تر است .

5-         خرده فروشی و فروش به صورت جزئی به مصرف کننده .

6-         استفاده از پاداش و جایزه تعلق گرفته به اثر

استفاده از هر نوع پاداش و جایزه که مستقیماً نتیجه اثر علمی و ادبی است به صاحب اثر تعلق دارد. اگر جایزه‌ای به عنوان بهترین فلمنامه نویس به یک فلمی تعلق گرفت، جایزه حق فلمنامه نویس است نه کارگردان یا اگر کتابی مستحق دریافت جایزه شد، به نویسنده آن تعلق می‌گیرد نه به ویراستار آن کتاب.  بنابراین، در صورتی که اثر به موجب قرارداد کار و استخدام یا قرارداد دیگری به فرد دیگر واگذار شود و یا حتا به واسطه وصیت به شخص دیگری انتقال یابد، جوایز و پاداش متعلق به اثر به پدید آورنده تعلق خواهد گرفت .

7-         انبار کردن اثر و جمع آوری آن از بازار که فعالیت اقتصادی است و بدون اجازه صاحب اثر این کار امکان ندارد .

8-         وارد یا صادر کردن اثر تولید شده .

9-         حق تعقیب و اقامه دعوا در صورتی که ضرری به اثر وارد آید .

گفتنی است که موارد مذکور انحصاری نیست بلکه از باب ذکر مصادیق شایع و رایج آن است. تنوع بهره برداری اقتصادی از منافع ناشی از آثار ادبی و هنری ارتباط تنگاتنگی با سطح توسعه یافتگی کشورها داشته و هرچه میزان پیشرفتگی بیشتر باشد میزان نوع بهره برداری اقتصادی از آنگونه آثار نیز بیشتر خواهد بود.  از ذکر این مصادیق غالبی می‌توان این نتیجه را گرفت که کلیه بهره برداری‌های اقتصادی از این آثار در انحصار صاحب اثر می‌باشد، مگر مواردی را که قانونگذار استثنا می‌نماید .

بند 2- بهره برداری‌های مجاز یا استثنائات قاعده حمایت از آثار

در قوانین کشورها، بهره برداری از آثار دیگران بدون اجازه پدیدآورنده آن، در برخی موارد، مجاز دانسته می‌شود.  موارد ذیل از آن جمله است :

1-         مواردی که به عنوان «استفاده منصفانه»  توصیف می‌گردد. استفاده منصفانه شامل مواردی می‌شود که :

•           اثر فقط جهت استفاۀ شخصی و خصوصی بازکاپی می‌شود و به قصد استفاده اقتصادی و ارائه به دیگران نیست؛

•           برای استفاده آموزشي و علمی می‌باشد مثل جایی که مطلبی از یک اثر به صورت نقل قول استفاده می‌کند. این صورت مجاز است مشروط بر اینکه منبع نقل قول از جمله نام نویسنده ذکر شود و دیگر اینکه میزان نقل قول شده با استفاده منصفانه سازگار باشد و بیش از حدود آن نباشد . 

2-         مواردی که انتشار آثار بیشتر جنبه تبلیغی و اطلاع رسانی دارد، مثل قوانین اساسی، آیین نامه‌ها، تصویب نامه‌ها، بخش نامه‌های دولتی، مذاکرات و مباحثات مقامات اجرائی و قضائی و قانونگذاری، آرای محاکم، گزارش‌های ادارات دولتی و بنگاه‌های اخبار، اطلاعات و مقالات خبری روزنامه، رادیو و تلویزیون.  قوانین برخی کشورها پخش آثار مورد حمایت را حتا بدون اجازه صاحب آن آزاد قرار داده است، البته مشروط بر اینکه قیمت مناسبی به ازایش داده شود. به این سیستم «سیستم اجباری صدور مجوز» می‌گویند و این مجوز‌ها هم اجباری است زیرا جواز آن ناشی از اعمال قانون است نه اجازه صاحب اثر .

بند 3- مصادیق حقوق معنوی و اخلاقی

1-2- حق نشر و تکثیر اثر

2-2- حق انتساب

صاحب اثر، اثر را تولید کرده است، حق و انصاف مقتضی است که مثل معیار ابوت و بنوت منتسب به وی باشد و همانطوري که پدر نمی‌تواند نسبت پدری- فرزندی را نفی کند، نمی‌تواند از خود نفی کند ولی می‌تواند به دیگر منتقل سازد .

3-2- حق تعیین هویت اثر و جلوگیری از تجاوز دیگران به هویت اثر

سرنوشت اثر در اختیار صاحب اثر است و کسی دیگر بدون رضایت صاحب اثر نمی‌تواند محتوای اثر را دگرگون نماید. صاحب اثر می‌تواند از هرگونه تحریف، تغییر در معنا، حذف بعضی از قسمت‌ها یا هر عمل توهین آمیز نسبت به اثر جلوگیری نماید .

4-2- حق حمایت از نام، عنوان و نشان ویژه اثر

5-2- حق استرداد و جمع آوری اثر

صاحب اثر می‌تواند اثر خود را از بازار جمع آوری نماید و اگر کسی متضرر شد، جبران ضرر نماید. مولفی که قراردادی را جهت انتشار اثرش امضا نموده است، اگر به علت ناراحتي وجدان از تصمیم خود مبنی بر انتشار اثر منصرف شود، می‌تواند قرارداد را، همراه با جبران ضرر و زیان طرف قرارداد، نقض نماید. زیرا مؤلف صاحب اثر است و باید بر سرنوشت آن همچنان حاکم باقی بماند .

نتیجه گیری

چنانچه گذشت، حقوق مالکیت فکری مجموعه امتیازات و اختیاراتی است که عرف یا قانونگذار برای صاحبان آثار و محصولات فکری به رسمیت شناخته است و به موجب آن، انواع تصرفات و انتفاعات را در موضوع آثار خود می‌توانند بنمایند. در یک دسته بندی کلی، حقوق مالکیت فکری به دو شاخه عمده حقوق مالکیت صنعتی و تجاری و حقوق مالکیت ادبی و هنری تقسیم می‌شود و هر کدام موضوعات، مقررات و آثار خاص خود را دارد. حقوق مربوط به مالکیت فکری یا حق مالی اند و یا حق معنوی. در حقوق مالکیت صنعتی توجه و عنایت اصلی به حق مالی یا اقتصادی است، ولی در حقوق ادبی و هنری حق مالی و معنوی هر دو مورد توجه تدوین کنندگان اسناد بین‌المللی و قانونگذاران داخلی بوده است. خصیصه‌های حق مالی عبارتند از قابلیت انتقال، محدودیت زماني و مکانی و قابلیت اسقاط و اعراض. خصیصه‌های حق معنوی یا اخلاقی تقریبا نقطه مقابل این است یعنی حقوق معنوی قابلیت انتقال و اسقاط ندارد و محدودیت زمانی و مکانی هم ندارند. مصادیق حق مادی که تحت عنوان منافع و بهره‌های اقتصادی اثر جمع می‌شوند، بسیار گسترده است و منحصر در موارد مذکور در این نوشتار نمی‌باشد .

حقوق مالکیت فکری در ترویج اختراعات و نوآوری‌ها و انتقال آن به کشورهای دیگر نقش مهمی دارد. دولت‌ها و سازمان‌های بین‌المللی به انکشاف و ترویج اهتمام تمام مبذول داشته و تاکنون بیش از 200 سند بین‌المللی را منعقد نموده و قوانین داخلی مناسبی را نیز برای رعایت هر چه بیشتر حقوق صاحبان اثر و جذب، ترویج و انتقال دانش فنی وضع کرده اند. کارنامه افغانستان متاسفانه، در این زمینه خالی و صفر است و فقط حدود 40 سال قبل «قانون علايم تجارتی» را تصویب کرده است که آنهم تا این اواخر در دسترس قرار نداشت و تاکنون به تناسب پیشرفت صنعت و تجارت اصلاح و تعدیل هم نشده است. جلب سرمایه‌های خارجی و انتقال و وارد نمودن تکنولوژی به کشور توجه به حقوق مالکیت فکری را ضروری می‌سازد. مقامات و نهادهای مربوطه افغانی باید، ضمن تلاش برای الحاق منطقی و کم هزینه به اسناد بین‌المللی، به وضع قوانین و تدوین استراتیژی و پالیسی لازم و متناسب با شرایط و اوضاع افغانستان اهتمام ورزند .

پی نوشت‌ها و منابع

  - دکتر سید حسن میر حسینی، مقدمه‌ای بر حقوق مالکیت فکری، تهران، نشر میزان، 1384، صص 17 و 18 .

2 - المنظمة العالمیة للملکیة الفکریة، معلومات عن الویبو، عن  الملکیة الفکریة، موجود فی الویبو :           

http://www.wipo.int/about-ip/ar/

3 - WIPO Intellectual Property Handbook: Policy, Law and Use, Geneva, WIPO Publication, NO. 489 (E), Second Edition, 2004.

4- دکتر میرقاسم جعفرزاده، جزوه درسی. در این نوشتار از بیانات کلاسی استاد محترم جناب دکتر جعفر زاده، به خصوص در ساختار بحث، بهره فراوان برده شده است .

5- Industrial Property

6 - Copyright

7 - Convention Establishing the World Intellectual Property Organization, concluded in 14 January, 1967.

8- حمید آیتی، حقوق آفرینش های فکری، با تأکید بر حقوق آفرینش های ادبی و هنری، تهران، نشر حقوقدان، 1375، صص 92 تا 95 .

9- WIPO Website, Qatari Law No. 7 of 2002 on the Protection of Copyright and Neighboring Rights, Article 2. Also see: Moroccan Law on Copyright and Related Rights, (of February 15, 2000), Article 3, Para (c ).

10- فرهاد شمس و مرتضی وصال ناصح، قانون تجارت الکترونیک، به انضمام قوانین و  قررات مربوطه، قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، مصوب 1380، تهران، ایران، انتشارات آفرینش، 1383، ص 80 .

11- حمید آیتی، پیشین، ص 100 .

12 - همان، صص 105 و 106 .

13 - Law of Patents.

14 - Law of Industrial Designs.

15 - Law of Trade Marks and Name.

16 - Law of Geographical Indications.

17- Law of Layout Designs (Topographies) of Integrated Circuits

18- Law of Trade Secret or Confidential Information.

19 - Law of Protection against unfair competition.

20 - Law of Related or Neighboring Rights

21 - دکتر میرقاسم جعفرزاده، درآمدی بر حقوق آفرینش های فکری، جزوه کلاسی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران، 1382، صص 6 و 20 .

22 - Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works.

23- World Intellectual Property Rights Convention (WIPO Convention).

24- دکتر میرقاسم جعفر زاده، جزوه درسی .

25 - Patent Cooperation Treaty.

26 - The Hague Convention concerning the International Deposit of Industrial Designs

27- WIPO= World Intellectual Property Organization.

28 - World Trade Organization (WTO)

29- United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (UNISCO)

30 - FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZAT    ION OF THE UNITED NATIONS (FAO)

31 - European Patent Office (EPO).

32 - Economic Rights.

33- حمید آیتی، پیشین، ص 115 .

34 - Assignment.

35- دکتر میرقاسم جعفر زاده، جزوه درسی .

36 - Contractual Assignment.

37 - Assignment Agreement, Licensing Agreement, Franchise Agreement, Distributor Agreement, Transfer Agreement, B.O. T. (Build Operation Transfer), Turnkey Agreement and Joint Venture Company.

38 -

Indian Copyright Act, 1957* (as last amended by Act No. 49 of 1999), Article 19, Para. (1).

No assignment of the copyright in any work shall be valid unless it is in writing signed by the assignor or by his duly authorised agent

39- WIPO, p 50.

40- دکتر سید حسن میر حسینی، پیشین، ص 246 .

41- دکتر میرقاسم جعفرزاده، جزوه درسی .

42- دکتر میرقاسم جعفرزاده، درآمدی بر حقوق آفرینش های فکری، پیشین، صص 109 و 110 .

43 - Moral Rights.

44- علیرضا نوروزی، حقوق مالکیت فکری، حق مؤلف و مالکیت صنعتی، تهران، چاپار، 1381، صص 56 و 57 .

45 - دکتر جعفرزاده، درآمدی بر حقوق آفرینش های فکری، پیشین، ص 115 .

46 - حمید آیتی، پیشین، ص 125 .

47- همان، ص 128 .

48 - WIPO, p. 43, Para.  2. 183.

49 - Adaptation.

50 - WIPO. P. 45, Para. 2. 198.

51 - دکتر جعفرزاده، جزوه درسی .

52 - حمید آیتی، پیشین، ص 130 .

53 - دکتر جعفرزاده، درآمدی بر حقوق آفرینش های فکری، پیشین، ص 120 .

54- همان، ص 120 .

55 - حمید آیتی، پیشین، صص 109 -111 .

56 - Fair Use.

57 - WIPO. P. 50.

58 - آیتی، پیشین، ص 107 .

59 - WIPO, p. 51.

60 - Right of Authorship.

61 - Berne Convention, Article 6bis, Moral Rights, Para. 1.

62- علیرضا نوروزی، پیشین، صص 55 و 56 .

http://www.markaz-huquq.blogfa.com/post-1.aspx